Motor Supabı (Sübap) Nedir, Ne İşe Yarar? Supap Erimesi ve Vuruntusu Nasıl Anlaşılır?
İçten yanmalı motorlar, gücü üretebilmek için sürekli olarak "nefes almak" ve "nefes vermek" zorundadır. Motorun bu solunum sistemini yöneten, havanın silindirlere girmesine ve egzoz gazının dışarı atılmasına milimetrik zamanlamalarla kapı açıp kapayan hareketli parçalara motor supabı (veya yaygın ağız alışkanlığıyla sübap) denir. Supaplar, motorun performansını ve sızdırmazlığını sağlayan en temel mekanik elemanlardır.
Emme ve Egzoz Supapları Farkı
Her silindirin üst kısmında (silindir kapağında) en az iki adet supap bulunur: Emme ve Egzoz supapları. Teknolojinin gelişmesiyle 16 valf (4 silindir x 4 supap) gibi motorlar da standart hale gelmiştir. Emme ve egzoz supapları farkı görevlerinde ve yapısal özelliklerinde ortaya çıkar.
Emme supapları, piston aşağı inerken açılarak temiz hava-yakıt karışımının yanma odasına dolmasını sağlar. Egzoz supapları ise patlama gerçekleştikten sonra piston yukarı çıkarken açılarak içerideki yanmış zehirli gazın egzoz manifolduna atılmasını sağlar. Egzoz supapları doğrudan yanma ateşine maruz kaldığı için (bazen 800-900 derece sıcaklıklara ulaşır) emme supaplarına göre çok daha ısıya dayanıklı çelik alaşımlardan üretilir ve genellikle çapları biraz daha küçüktür.
Supap Ayarı Nedir ve Neden Bozulur?
Supapların tam kapanıp sızdırmazlık sağlaması ve eksantrik milinin itmesiyle doğru miktarda açılması gerekir. Isınan metalin genleşme payı göz önüne alınarak supap iticileri arasında bırakılan milimetrik boşluğa supap ayarı denir. Yeni nesil araçların çoğunda hidrolik iticiler bulunduğu için bu ayar yağ basıncıyla otomatik yapılır. Ancak daha eski motorlarda veya LPG'li araçlarda bu ayar mekaniktir.
Zamanla sürekli açılıp kapanan (saniyede onlarca kez) supapların yuvaları aşınır ve supaplar içeri gömülmeye başlar, böylece ayar bozulur. Supap ayarı sıkıysa (boşluk azsa) supap tam kapanamaz; supap ayarı gevşekse (boşluk çoksa) supap tam açılamaz ve motordan "şıp şıp şıp" şeklinde dikiş makinesi gibi bir vuruntu sesi gelir.
Supap Erimesi (Yanması) Belirtileri ve LPG Etkisi
Supapların tam kapanamaması durumu çok tehlikelidir. Tam kapanamayan bir supap, yanma odasındaki patlama ateşinin aradaki boşluktan sızmasına neden olur. Bu sızıntı, adeta bir oksijen kaynağı gibi supabın kenarını eritip koparır. Buna supap erimesi veya supap yanması denir.
Özellikle benzinli motorlara sonradan takılan LPG sistemleri, yanma ısısını benzine göre daha fazla artırdığı için ve LPG kuru bir yakıt olduğu için magnezyum alaşımlı supapların erimesine zemin hazırlar. Supap erimesi belirtileri arasında motorun sarsıntılı çalışması (özellikle sabahları), egzozdan "pıt pıt" patlatma sesleri gelmesi ve rölanti devrinde dalgalanmalar yaşanması bulunur. Kompresyon testi yapıldığında yanık supabı olan silindirin basınç tutmadığı görülür.
Çekiş Düşüklüğü ve Triger Kayışı Kopmasının Etkisi
Supap yandığında veya ayarı bozulduğunda motor içindeki sızdırmazlık (kompresyon) kaybolur. Patlamanın gücü pistonu aşağı itmek yerine eriyik supaptan dışarı kaçar. Bu durum araçta çok ciddi bir çekiş düşüklüğüne, ivmelenme kaybına ve yüksek yakıt tüketimine yol açar.
Ayrıca supaplar, triger kayışı veya zinciri ile senkronize çalışır. Triger kayışı kopmasının supaplara verdiği zarar tam bir kabustur. Kayış koptuğunda supaplar açık konumda kalırken piston yukarı çıkmaya devam eder ve açık olan supaplara büyük bir şiddetle çarpar. Bu çarpışma supapları eğer, kırar ve silindir kapağına zarar vererek motor revizyonunu zorunlu kılar. Motorunuzun supap bakımları, kompresyon testleri ve triger seti değişimleri için Avek Otomotiv'in İstanbul (Tekstilkent, Ümraniye), İzmir ve Çanakkale servislerindeki Doğuş Otomotiv eğitimli ustalarına güvenebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
Çelik supap takılması nedir, faydalı mıdır? Özellikle LPG'li araçlarda eriyen magnezyum supapların yerine, ısıya çok daha dayanıklı olan çelik alaşımlı supaplar (çelik supap) takılarak bu sorunun ileride tekrar etmesi kalıcı olarak engellenir.
Supap ayarı bozuk araba hararet yapar mı? Özellikle egzoz supaplarının ayarı sıkıysa ve tam açılamıyorsa, içerideki sıcak egzoz gazı tam olarak dışarı atılamaz. Motor bloğu içinde biriken bu ısı hararetin yükselmesine katkıda bulunabilir.
Supap değişimi için motor indirmek gerekir mi? Motorun tamamını indirmeye gerek yoktur ancak motorun üst kısmı olan silindir kapağının mutlaka sökülmesi (kapak açılması) gerekir. Kapak söküldükten sonra supaplar rektifiyecide (tornacıda) değiştirilir ve yuvaları taşlanır.
Sübap fincanı sesi (itici sesi) tehlikeli midir? Sabahları ilk çalıştırmada yağ basıncı dolana kadar 1-2 saniye gelen "şak şak" sesi normaldir. Ancak motor ısındığında da sürekli geliyorsa, iticiler (fincanlar) bozulmuş veya motor yağı özelliğini yitirmiştir, supapları aşındırabilir.
